بهره وری در مدارس
با هم بودن « آغاز » ، با هم ماندن « پیشرفت » و با هم کار کردن « موفقیت » است .
مدارس بهره ور :
بهره وری
در لغت به معنی حاصلخیزی ، سودمندی یا استعداد تولیدی قابل توجه می باشد . اما از نظر مطالعاتی ( غیر فنی ) راجع به این مفهوم آنچه که عملاً برمی آید و به ذهن می رسد این است که در راه بدست آوردن یک محصول مفید ، بتوانیم چه از نظر آنچه که ستانده ایم و چه از نظر آنچه که نهاده ایم به نتیجه مطلوبی برسیم .
باا این تعبیر ساده ، به خوبی مشخص می شود که واژه بهره وری بیان گر ارتباط میان منبع مصرف شده و خدمات تولید شده می باشد که این رابطه کمی و قابل اندازه گیری است و به صورت نسبت بیان می شود .
به عبارتی دیگر بهره وری ، رابطه ی میان کیفیت و کمیت منابع است .
بهره وری ، شاخص استفاده مؤثر و کارا از منابع گوناگون چون : نیروهای انسانی ، سرمایه (تجهیزات) و ... برای تولید کالا یا خدمات است . پس هرقدر بهره وری بالاتر باشد به همان میزان می توان از منابع ، محصول بیشتر با کیفیت بالاتر بدست آورد .
در مجموعه ی آموزش و پرورش ، منظور از محصول بیشتر با کیفیت بهتر همان تحقق اهداف عالی تعلیم و تربیت است .
از طرفی نیروی انسانی از مهمترین اجزاء در ایجاد و افزایش بهره وری در آموزش و پرورش می باشد که نقش محوری آن را مدیران برعهده دارند . چراکه با بهره گیری از قوه تفکر می توانند بطور مستقیم و غیرمستقیم جامعه را تحت تأثیر قرار دهند و حیات جامعه را به گونه ای که سالم باشند تضمین نمایند .
عوامل مؤثر بر بهره وری :
الف ) قانون پذیری :این عامل در راستای هدایت یافتن دانش آموزان به سوی تثبیت اجتماعی و گسترش نظم در میان آنها و کارکنان امری مهم و حیاتی می باشد . زیرا وجود نظم ، وجود قانون را می رساند . قانون پذیری و نظم جزو نخستین نمادهای فرهنگی هستند که شناسه ای از نحوه ی انجام فعالیت های افراد را از نظر مفهوم بهره وری در جامعه(مدرسه) بازگو می کند .به این ترتیب می توان فرض کرد که بهره وری در مدارس و برخوردار بودن آن از نتایج مطلوب بستگی تام به نظم و ترتیب و انسجام قانونی در تمامی فرآیندها دارد .
ب) احترام به حقوق دیگران : درصورت احرازاین عامل در مدارس ، موجب به حداقل رسیدن هزینه ها در روابط انسانی خواهد شد و فعالیت های جاری سیر طبیعی خودرا طی خواهند نمود . به نوعی هرکس خودرا موظف به انجام وظایف و فعالیت ها به نحو مطلوب ، با در نظر گرفتن منافع شخصی و جمعی می داند . این الگوی ساده در مدخل توسعه فرهنگی ، فرهنگ بهره وری در مدارس را تقویت و گسترش خواهد داد .
ج) علمی شدن و علمی بودن جامعه ( مدرسه ): اگر جامعه ای علمی نگر نباشد و یا اگر علمی نگر بوده ولی در اثر گذشت زمان از این خاصیت دور شود، فرهنگ بهره وری در آن جامعه مفهوم ناپایدار تلقی می شود . پس علم و جاری بودن تفکر علمی در میان مدیران علی الخصوص در مراحل تصمیم گیری رابطه ای تنگاتنگ با مفهوم بهره وری خواهد داشت . به بیانی دیگر برای گسترش فرهنگ بهره وری در مدارس نخست باید علم و علم پذیری گسترش یابد . به عبارتی آموزش و پرورش همچون میخ های پرچ شده ،صحیح و استوار در دل جامعه جاسازی شده باشد.
د) مسئولیت پذیری : مسئولیت پذیری افراد ( کارکنان ، اولیا و دانش آموزان ) کوشش مستمری است برای به ثمر رسیدن هرچه مطلوب تر یک فعالیت در زمینه های گوناگون است . به عبارتی موجب می شود سطح بهره وری فردی و گروهی افزایش یابد .
ه) نزدیک شدن اخلاق نظری و عملی : اگردر جامعه ای هرچند کوچک به وسعت یک مدرسه میان اخلاق نظری آن یعنی آنچه که آیین تربیتی نامیده می شود و آنچه در رفتار نمایان می شود، تفاوت وجدایی مشاهده گردد ، آسیب های اجتماعی به حد شگرفی دیده خواهد شد . بدیهی است چنین جامعه ای در سطح داخل و در میان دیگر جوامع همواره جایگاه بی نظم و غیر استاندارد خواهد داشت . اینجا است که قاعده بهره وری بی ارزش و بی حساب خواهد بود .
راهکارهای عملی برای ارتقای کیفیت و بهره وری در مدرسه :
راهکارهای افزایش بهره وری مستلزم شناخت کافی وضعیت موجود در مدارس و فرهنگ کاری حاکم بر آنها است .
از جمله راهکارهای افزایش بهره وری می توان به موارد ذیل اشاره کرد :
کاهش ضایعات: خودداری از مصرف غیر ضروری امکانات و تجهیزات ، وقت ، توانایی نیروی انسانی و ایجاد تعهد در کارکنان .
توجه به کارکنان:تجربه نشان داده است که یک سازمان فقط با اتکا به کارکنان خود می تواند موفق باشد .انتقال این احساس به کارکنان که شما برای موفقیت های آن ارزش قائل هستید موجب تشویق آنها به کسب موفقیت ها می شود که نتیجه نهایی آن افزایش بهره وری است .
استفاده بهینه از استعدادها :تشخیص واستفاده ازاستعدادهای فردی ( تشکیل کمیته ی تخصصی)
کارکنان یکی از سازنده ترین کارهای یک مدیر است که می تواند به شکل ابزاری قوی در راه افزایش بهره وری بکار گرفته شود . لازم است مدیران توانمندی ها را کشف و راههای بهتری برای استفاده بیشتر از آنها در راستای افزایش بهره وری پیدا کند .
ایجاد انگیزه در کارکنان : مسلماً پاداش های تشویقی به عنوان راهی برای سهیم کردن کارکنان در موفقیت های مدارس و بهره وری حاصل از آن می باشد . به عبارتی به کارکنان تفهیم شود در بهره وری کاری که انجام می دهند ، سهیمند .
توجه به تغییرات : از طریق فراگیری مهارت های جدید می توان موجب فضای فکری جدید و شیوه ی نوین کار در کارکنان شد که خود یک تغییر عمده محسوب می شود . کارکنان می بایست به نحوی خودرا با تغییرات هماهنگ سازند چراکه در غیر این صورت بهره وری آنها کاهش می یابد و توان رقابتی خود را از دست می دهند .
درجه تأثیر هریک از این موارد فوق ، وضعیت موجود مدارس و ضرورت پرداختن به هریک ازاین موارد بستگی دارد که می بایست به شکل ماهرانه ای شناسایی و اولویت بندی شوند و برآن اساس اقدامات لازم انجام پذیرد .
اما چگونه ؟
1- تشکیل کمیته ی بهبود کیفیت :
تیم رهبری عامل کلیدی موفقیت برای تغییر وضعیت موجود و ارتقای سطح کیفی آن است . اگر تیم از افراد باتخصص های گوناگون و در سطح بالایی از توانایی تشکیل شود ، مطمئن باشید که بر اهداف در نظرگرفته شده تمرکز لازم را داشته و قادر به ایجاد اعتماد و اطمینان در محیط خواهند شد . این کمیته می بایستی در راستای اهداف ، اقدام به راه اندازی تشکل های مختلف علمی و ... نموده ودیگران را نیز در این عملیات همراه سازند و اینگونه موجبات شناسایی توانمندی های افراد را فراهم سازد .
2- تشریح وظایف اعضا :
وظایف اعضای کمیته ی بهره وری می بایست براساس فرآیندهای موجود و محدوده ی فعالیت های اعضا تبعیین گردد . فرآیندهای موجد در مدارس عبارتند از : آموزشی ، تربیتی ،خدماتی ، مالی
3- تقسیم مسئولیت ها :
با تبعیین و تشریح وظایف به نوعی مسئولیت ها را نیز تقسیم نموده ایم که عامل مهمی در کاهش ضایعات در فرآیند اجرایی مدارس می باشد .
4- تعیین وضعیت موجود :
برای افزایش بهره وری در مدارس می بایست یک سیستم مناسب و اصولی مبنی بروضعیت موجود و وضعیت قابل انتظار را ترسیم نمود . در غیر این صورت نمی توان به نتایج کار اطمینان و انتظار بهبود داشت . در این راستا ، عواملی نظیرداشتن اطلاعات صحیح مربوط به فرصت ها ، تهدیدات موجود بسیار تأثیرگذار است .
5- استقرار برنامه و اهداف :
تشریح اهداف آموزشی ،تربیتی ، خدماتی ، مالی ، بصورت مجزاو پیش بینی برآورد هزینه های مربوطه در برنامه ی سالانه .
6- تعیین افق زمانی برنامه ها و اهداف :
برنامه ها از نظر مدت زمان : کوتاه مدت ، میان مدت ، دراز مدت می باشند که تعیین افق زمانی آنها موجب تسریع در تحقق آنها خواهد شد .
7- برآورد هزینه ها و چگونگی تأمین منابع مالی :
منابع مالی مدارس عبارتند از : سرانه دانش آموزی ، مشارکت های مردمی ، افراد خیر .
بدین گونه مدیران مدارس با تخصیص درصدی اعتبارات از بعد مالی به کاهش ضایعات اقتصادی ( مالی ) می گردند .
8- تعیین اولویت ها :
به عنوان مثال ، مدرسه ای با توجه به وضعیت موجود خود ، عامل انگیزه و توجه به کارکنان را در اولویت اول قرار می دهد . عدم شناخت کافی از وضعیت موجود و بی توجهی به اولویت ها می تواند اثرات معکوسی در میزان بهره وری بوجود آورد . از این رو مدیران مدارس قبل از هرگونه اقدامی می بایست، اقدام به تشکیل کمیته ی بهره وری متشکل از کادر اداری و آموزشی مدرسه جهت شناخت وتشریح وضعیت موجود و اولویت بندی صحیح راهکارها نماید .
نکته : بی شک رعایت مراحل وگام های مورد نظر در طول برنامه و آماده سازی فضای داخلی مدارس ( فیزیکی ) و همچنین اندیشه ی کارکنان جهت این مهم ( از طریق ارائه ی آموزش های مناسب و ضروری ) موجب کاهش تعارضات ، کاهش هزینه ها ، افزایش سرعت مناسب در اجرای امور و در نتیجه تحقق بهره وری در مدارس را به دنبال خواهد داشت .
آرام باش،توکل کن ، تفکر کن ، سپس آستین ها را بالا بزن ، آنگاه دستان خدا را خواهی دید که زودتر دست به کار شده است .
ده نکته ی مهم مدیریتی :
* زمان اجرای تصمیمات به اندازه اخذ تصمیمات مهم است ، زیرا اجرای یک برنامه ی خوب در زمان نا مناسب با شکست روبرو می شود .
* از رفتارهایی که شما را در محیط عصبی کار عصبی می کند ، پرهیز کنید .
* از گفتن « نمی دانم » در مورد چیزی که نمی دانید ، هراسی نداشته باشید .
* همیشه بخاطر داشته باشید تواضع و متانت بر شکوه شما می افزاید .
* سامانه ای را جهت اخذ پیشنهادات اختصاص دهید و به کارکنان اطمینان دهید که در کمال رازداری به پیشنهادهای مطرح شده رسیدگی می کنید .
* در موارد بحرانی خونسردی خود را حفظ کنید و چند استراتژی بحران زدایی مناسب را طراحی و پیش بینی کنید تا در موارد لزوم از آنها استفاده کنید .
* اگر از موضوعی علمی اطلاع ندارید ، یا احتیاج به موضوع بیشتری دارید ، بدون هیچ تردیدی سؤال کنید .
* با محول کردن مسئولیت به کارکنان مستعد و خلاق ، زمینه رشد و خلاقیت آنان را فراهم کنید .
* بدون تفکر و درنگ ، پاسخ ندهید .
* اگر قاطعیت مدیر با مهربانی توأم باشد تأثیر شگفت انگیزی بر اطرافیان خواهد داشت و فرمانبری با ترس جای خود را به انجام وظیفه با حس مسئولیت پذیری می دهد .
*** فرزانه زنده باد
کارشناس ارشد مدیریت آموزشی
دبیرستان دختران شاهد ثاراله برازجان***